Kapital Sosial no Ekonomia Solidariu iha Timor-Leste.

Studu kazu ki’ik husi: Konseitu horu-horun no nia aplikasaun ba Ekonomia Solidariu.

Challys Costa
Hakerek nain

Dezenvolvimentu kapital sosial importante ba Timor-Leste, tanba jeralmete komunidade iha Timor-Leste iha variasaun kultura ne’ebe mak hakesi sira liu hosi sira nia tradisaun kultural. Tradisaun kultura hirak ne’ebe mak mai hosi ita nia vizavo sira iha tempu uluk sira utiliza valores sosial hirak ne’ebe iha (eziste) hodi hametin sira nia moris nu’udar sosiedade, nomos hodi moris hamutuk iha ambiente ida nakonu ho dame no estabilidade.

 Mesmu ita ukun kuaze tinan sanulu resin walu (18) maibe sistema ekonomia iha Timor sedauk iha mudansa boot. Seidauk iha konseitu ida ne’ebe mak apar ho karakteristika Timor nian ho nun’e susar atu atinji ekonomia ida ne’ebe prosperu ba komunidade. Ho rajaun ida ne’e hakerek nain iha prespetiva ida katak oinsa bele akumula kapital sosial hodi sain konseitu ida ba ekonomia Timor nian atu nune’e bele atinji objetivu ekonomia tuir planu estartejiku nasional nian.

Konseitu kultural balu. ne’ebe mak iha influensia ba komunidade tanba konseitu ne’e rasik komunidade mak nain no konseitu ne’e mos utiliza hosi tempu uluk kedas mak hanesan Fulidadai, Kawak, Harosan, Slulu, Taeri, Horu-horun no seluk tan. Aplikasaun hosi konseitu kultura ne’ebe mak temi iha leten nu’udar alternativa hodi hamosu kapital sosial iha komunidade atu bele kontribui sasan, osan ba malu atu bele atinji objetivu ruma.

Konseitu horu-horun no nia Implikasaun.

Tuir mai prespetiva hakerek nain nian ba konseitu horu-horun nia aplikasaun ne’ebe bele utiliza hamutuk ho konseitu sira seluk ne’ebe temi iha leten hodi bele sai nu’udar sistema ekonomia Timor nian atu bele aplika nu’udar sistema ekonomia mak ita hanaran ekonomia Solidariu ka ekonomia Solidaridade Sosial atu bele fo vantajen ba ema hotu. Tanba pratika hosi konseitu hirak iha leten iha valor prinsipal hosi aspeitu sosio kultura no konseitu horu-horun rasik  akumula ema iha fatin ida hodi tau hamutuk sasan ruma atu bele kontribui ba aktividade ruma liu-liu iha parte lia moris no lia mate” konseitu horu-horun iha valor importante atu bele utiliza nu’udar meiu ida hodi uza ba ekonomia solidariu tanba kuaze komunidade iha Lautem familiar ho konseitu refere ba sira nia aktividade kultural nian.

Konseitu Horu-horun mai hosi lian materna Timor nian hosi dialetu Fata Luku katak:  halibur malu. “horu-horun mai hosi lian Fataluku sei fahe ba parte rua maka “Horu” katak halibur no “Horun” katak halibur malu kona-ba assuntu ruma. Nune’e horu-horun katak halibur malu iha fatin ida atu resolve buat ruma. Tan ne’e horu-horun signifika katak ita ema halibur malu atu halo aktividade ruma hodi bele responde objetivu ruma ne’ebé sai nesesidade iha aspetu sosial no kultura sosiedade nian iha Lospalos. Enkuantu halibur malu ne’e la’os atu ko’alia halimar maibé halibur malu atu bele deside planu ruma no halo konkordansia ba kontribuisaun sasan ka animal sira (osan, tua, foos, bibi, fahi, karau no seluk tan) relasiona kontribui ba realizasaun ka kriasaun seremonia ka aktividade kultura horu-horun. wainhira aktividade ne’e hahú ona maka partisipantes lori animal no sasan seluk ne’ebé maka deside tiha ona.

Vantajen no Desvantajen husi Horu-Horun.

VantazenkonseituHoru-horun nu’udar forsa asaun kunjuntu ida ne’ebé sai modalidade komunidade nian iha Lautem liu-liu ba parte Tutuala, Lospalos no Lautem sorin tanba habitua ona no mós iha influensia positivu ba komunidade nia moris. Tanba ne’e bele konsidera no utiliza hodi sai konseitu ida ba ekonomia nian hodi nun’e bele utiliza iha sistema ekonomia timor nian liu-liu ekonomia solidaridade sosial ka ekonomia solidariu tanba aplikasaun hosi konseitu ne’e dala barak komunidade fataluku sira hala’o la ho funan maibe oinsa sira bele ajuda malu atu individu ruma ne’ebe hetan problema bele resolvidu iha tempu badak nia laran. Aktividade horu-horun laiha funan wainhira ita nia maluk sira seluk mai partisipa ka tulun iha momentu ne’ebe ita presisa iha tempu seluk ita mos sei ba partisipa fali maluk seluk nian maske tinan ida ka rua maibe la ho funan

Dezvantajen hosi implementasaun aktividade kultura horu-horun ne’e mak wainhira ita lapartisipa fali ita nia maluk seluk ne’ebé maka uluk mai partisipa ita nian, dala ruma hamosu insatisfasaun maka buat ne’ebé lori laiha balansu ho buat ne’ebé uluk maluk balu lori mai hodi kontribui ba ita nia maluk iha horu-horun nia desvantazen iha komunikasaun no jestu sira simu iha momentu ita ba maibé ho espontania de’it.   

 Enprinsipiu aktividade ekonomia solidariu hahú movimenta iha sosiedade Timor iha tempu vizavo kedas ita haree hosi pratika tradisaun sira ne’ebé maka uluk kedas sira hala’o maka hanesan servisu hamutuk, fahe rekursu ba malu ajuda malu iha parte lia moris no lia mate, halo to’os hamutuk fahe fini ba malu. Tanba ne’e presisa dezenvolve konseitu Horu-horun sai konseitu ida ba ekonomia  no nu’udar mata dalan ida ba ekonomia komunidade nian jeralmente ba ekonomia nasional. Tanba Timor-Leste nia ambiente naturál ne’ebé eziste ho hahalok organiku balun ne’ebé mak konstrtrui iha tempu bei’ala sira nu’udar patrimoniu ne’ebé úniku no bele oferese poténsia di’ak tebes ba dezenvolvimentu ekonomia komunidade nian liuhosi ekonomia solidaridade sosiál. Tan ne’e valór kultura horu-horun iha poténsia boot ba aspetu sosiál no ekonomia  hanesan ekonomia solidaridade no mós ekonomia komunitariu komunidade nian.

Tanba karik bele utiliza konseitu kultural ne’ebe mak hori uluk kedas sosiedade Timor uza hodi kria sira nia relasaun ba malu hodi moris iha situasaun ida ne’ebe harmonia nia laran hodi sai konseitu ekonomia ida nian ba povu no nasun ne’e tanba tradisaun hirak e’ebe iha maske ida-idak ho nia lian ketak maibe objetivu ida de’it mak oinsa atu tulun malu membru komunidade ida ne’ebe mak hetan susar ruma iha sira nia le’e.

Tradisaun hirak ne’ebe iha nu’udar kapital sosial ida importante no nu’udar mos alternativa ida ba komunidade Timor nian hodi bele tranforma sai konseitu ida ba ekoomia nian atu bele utiliza iha Timor atu bele fo vantazen di’ak ba moris komunidade nian iha rai ida ne’e mak ita bele hanaran ekonomia ssolidaridade Sosial ka ekonomia Solidariu.

Hakerek na’in

Challys Costa (Ma’apokyl)

Published by Celso Da Fonseca

I'm just a dreamer who enjoys my freedom. Freethinker, free writer, and free dream.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: