Sinetron Politik: Malisan no Forsa Argumento

Telanovela Politik


Hakerek Na’in: Sancho Xavier

Iha tempu Portuges, problema Timor, ema sira halo planu, debates to’o mai halo dezisaun iha Lisboa, depois implementa iha Timor. Iha Tempu Indonezia ema halo iha Jakarta ka Bali, implementa iha Timor. Tempu ONU, halo iha Nova Yorke, implementa iha Dili. Iha tempu ukun rasik an, halo iha Bairo Grilhos, Comoro BP7, Laletek-Metiaut,  Manleu-Ana, implementa iha Uma Fukun Parlamentu Nasional,  Palasiu Governu to’o mai Palasiu Nicolào Lobato Aitarak Laran. Buat hirak ne’ebe mensiona iha leten, nee lolos kedas teatru ka telanovela sira ne’ebe ema barak tana’at iha TV kalan ba loron.

Relasiona ho situasaun politika rai laran, iha semana ida ne’e, povu Timor-Leste asiste hela telanovela ne’ebe nia autor sira mak membru PN ne’ebe mesak matenek deit iha uma fukun Timor-Leste. Titulu ba telenovela ne’e mak ‘kadeira ho babadok’. Kadera tamba, depois KHUNTO halai sai husi AMP-2020 nia knuk laran, ba hamutuk ho FRETILIN ho PLP, tanba ne’e maka AMP nakfera sai tiha pedasuk ba pedasuk. Entau tenki re-organiza fali kadera ida iha meja ulun. Atu tur iha kadeira ida iha meja ulun, persiza tebe sai kadeira ida ne’ebe existe hela, hodi nune’e bele dudu fali kadeira foun ida ho pesoal seluk, maibe ho oin-tuan nafatin ba  tur iha meja ulun.

Muda kadeira iha meja ulun ne’e tenki hakat tuir presesu ida ne’ebe sempre viral iha mundo nebe nasaun barak aplika. Iha kestaun ida ne’e, demonstrasaun halo mundansa kadeira meja ulun nian, tenki la’o normal tuir prosedementu legal ne’ebe bain-bain utuliza iha lala’ok muda kadeira PN iha meja ulun PN. Iha momentu barak matenek na’in lubuk maka kontesta ona katak, “bainhira Politik maka la’o maka’as, ne’e perturba Lei labele funsiona diak. Kuando lei la’o bainhira Politik para”. Aiknanoik ida ne’e hatudu duni nia aplikasaun iha momentu muda kadeira husi meja ulun PN iha loron rua tutuir malu iha fulan Maiu 2020.

Autor filmajen ka telanovela ne’ebe ho pemeran utama mesak ema sira nebe  lia na’in deit husi partidu Politik sira nebe asentu iha PN. Lia na’in husi CNRT ho nia aliadu sira dehan rejementu PN la fo fatin hodi fo biban ba Vice-Presidente PN hodi lidera dada lia kona-ba muda kadeira iha meja ulun. Iha sorin seluk, FRETILIN-PLP ho nia aliadu, kontesta katak Vice-Presidente PN bele ba tur iha meja ulun hodi dirije dada lia para muda meja ulun ne’ebe CNRT mak tur hela ne’e. Historia repete an-rasik iha momentu 2017 meja ulun muda husi FRETILIN ba CNRT, no agora muda fali husi CNRT ba fali FRETILIN, prosesu mudansa ne’e ho nia hakat ketak-ketak maibe ritmu hakat hodi muda kadeira ba meja ulun ne’e mak kontinua hanesan.  Se ritmu ne’e mak sai tiha ona toman a’at, bele sai malisan a’at ba futuru.

Malisan Tik-Tok Viral PN

Malisan aat hahu kedas husi  Permeiru Governu Konstitusional  (PGK) to mai agora. PGK aitonka ukun nian, husi Mari Alkatiri ba Ramos Horta, depois pasa tutan ba Estanislão Da Silva. Depois tutan mai tan iha V Governu Konstitusional (VGK) husi Xanana Gusmão ba Rui Araujo. Iha biban hanesan iha Parlementu Nasional mos kadeira meja ulun muda husi Vicente Guterres ba Aderito Hugo, depois iha 2017 ho Aniceto Guterres ba Arao Noe, to mai semana ida ne’e husi Arao ba fali Aniceto. Teatru Politik ne’ebe planea husi Xanana Gusmao, Mari Alkatiri, TMR, Horta no seluk seluk tan, sai tiha ona sinetron Politik ne’ebe viral, ne’ebe dala ruma sai legadu ba jeran foun?  Husi mundansa kadeira ida ba kadeira seluk, kuaze ke ema hirak ne’ebe oin tuan sira ne’e no totalmente laiha oin foun mai husi foho mak tun mai iha Dili. Husi mundansa ba mundansas ba mai, povu lahetan benefisiu diak husi mundansa sira ne’e, hetok aat liu tan, mak povu hetan sofre ba laiha dezemvolvementu, lakonkista rikasu internasional sira iha mundo atu mai investe, para loke servisu ba povu nia oan, ka habiban povu para bele halo fila-liman hodi hetan lukru ruma, susar teb-tebes.

Ema sira oin-tuan sira ne’e mak ba tur iha kadeira Presidente PN ba PR, husi PR ba PM, no ba fali Ministro ba deputado/a, husi deputado/a ba ministro/a ka sekretariu estadu. Sira sempre troka husi kadeira ida ba kadeira seluk ho istilu tun sae deit ho ema oin-tuan ho modelu dansa tik-tok tuan nafatin.  Timor-Leste ukun rasik an ba dalas 40 resin-ona, no restorasaun RDTL ba  dala 18, maibe rekrutamentu Politik iha nebe’e maka ema oin tuan kontinua domina Politik Timor-Leste?

Akontesementu iha prosesu disputa ba mudansa kadeira ba meja ulun ho defende kadeira meja ulun nian, hamosu istilu foun ho politisi infantil sira demonstra Politik tik-tok. Laos buat foun ba povu Timor-Leste, tamba labarak feto-ran ka mane klosan inklue avo Nana baibain halimar ho nia be-oan sira halo dansa modelu tik tok. So ke Avo Nana halimar tik-tok ho nia be-oan sira iha fatin ne’ebe halimar nian, maibe membru PN utuliza fali fatin ba hakotu lia ba povu no estadu nian hodi utuliza ba dansa tik tok.

Deputado/a ho ritmu jogu Politik iha PN ne’ebe sai viral ne’e resultadu husi sala se? hodi resposta perguntas ida hakerek nain hakarak komvida Politik nain sira nebe tur iha Partidu Politik sira nia meja ulun, persiza hare fila fali prosesu rekrutamentu Politik ba delegadu politiku nebe atu ba tur iha meja deputado/a, Ministro ka Sekretariu Estadu sira. Karik Partidu Politik sira komesa aplika kriteriu rekrutamentu Politik ba nia membru sira ho lisan “agumento forsa, forsa argumentu”. 

Lisan Argumentu Forsa

Iha tempu luta  ba ukun rasik an, dala barak liu ita nia Nai Frente Diplomatika maka uza lisan argumentu forsa hodi konkista nasaun barak atu suporta kazu Timor iha arena internasional. Iha girala ba mundo diplomatika tenki argumentu mak forsa liu atu ingata mundo para bele kasa solidaridade ba ita. Dala barak ita nia lideransa kladestina sira mos utuliza argumento forsa hodi bele halo dezena manobra ruma, oinsa hodi tun sae iha inimigu nia klaran. Iha Frenti Kladestina ho Armanda dala barak ne’e utuliza rua-rua hotu, forsa argumento maka barak liu no argumento forsa talves utuliza iha momentu persiza. Iha kontextu agora vandalismu sira  mak sempre uza hodi hatauk ema atu bele hadau buat ruma husi ema. Iha sorin seluk militar ho PNTL mos utuliza ba objetivu restaura seguransa ba hakmatek.

Argumentu forsa ne’e signifika katak, iha kualker situasaun presaun saida deit iha debates tenki utuliza argumentu forsa no lojika. Iha sorin seluk forsa argumentu katak, iha momentu ka situasaun saida deit, forsa mak sai argumentu forte atu utuliza. Tanto iha tempu ukun PNTL sempre utuliza forsa ba rekursu ikus liu nian.

Iha ka lae, iha biban tempu agora rekrutamentu ba Kuadru partidu Politik sira ne’ebe biban ba tur iha meja deputado/a tenki argumentu mak forsa, atu nune’e iha kualker situasuan tenki utuliza argumentu razoeavel, lojika, no edukativu no moralista?. La’os rekruta fali ema ne’ebe argumentu laforsa, depois utuliza deit mak forsa violencia. Entau ritmu Politik ne’ebe hatudu ba ita iha PN foin dadaun ne’e, ita distinge no resposta ba perguntas ne’e, se mak sala iha rekturmentu atu bele hases  husi tiatru Politik vandalismu iha uma fukun?.

Lia Hakotu

Partidu Polilik hotu-hotu tenki harii tan sira nia divisaun ida iha partidu laran ne’ebe suporta rekursu umanu Politik nian. La’os ba haforsa deit meritu Politik deit, maibe mos persiza hare ba kapasidade atitude oinsa bele aplika argumentu Politik iha situasaun ida ne’ebe hetan presaun barak atu bele hases utuliza violensia Politik iha jogu Politik nia laran. Divisaun ida ne’ebe atu bele deut no produz kuadroz politik partidu nian, kuadruz sira atu bele hatene diferente entre fatin dahur ho fatin babadok, fatin haksoik bidu no rakut-malu, ka run nehan ba malu. Karik divisaun ne’e mak kria iha partidu Politik, entau iha legislasaun tuir mai ita sei hare fali ritmu politik iha uma fukun ho modelu foun, maske kontinua hare oin tuan ne’ebe hafutar PN nia meja nakunu. Hodi nune’e publiku Timor-Leste mos aprende la’os implementa deit planuamentu politik ne’ebe tarasa husi Comoro BP7, Bairo Grilhos, Kolmera,  Metiaut ka Manuleana. Ita hein….

NB: Artigu ida ne’e la reprezenta instituisaun n’eebe hau haknar-an ba, maibé idea no argumentu sira tau iha artigu ne’e nia kontiudu nudar responsavel pesoal. Hakerek nain agradece ba sujestaun no kritika konstrutivu nebe leitór sira hato’o ba opiniaun ida ne’e.

Published by Celso Da Fonseca

I'm just a dreamer who enjoys my freedom. Freethinker, free writer, and free dream.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: