Timor-Leste Aplika Sistema Demokrasia Militár Labele Halo Polítika Maibé Bele Hatene Polítika

(Artigo Ida Ne’e Hare Husi Prespetiva Militár Kahur Polítika No Aplika Iha Rai Doben Timor-Leste) 

Husi: Moisés Vicente

Introdusaun

O país de República Democrática de Timor-Leste (RDTL) nasaun sistema demokrasia tiha ona, hakerek nain foti liafuan balu husi matenek na’in Timor-oan, Eis-Bispo Diocese Dili, Dom Carlos Filipe Ximenes Belo hateten nune’e Repúblika Timor-Leste bolu “demokrátika”. Demokrátika ne’e dehan katak harii ho demokrasia no hatur iha demokrasia nia leten. Liafun Tétum Demokrasia mai hosi liaufuan portugés “democracia”, no lifuan portugés mai hosi lifuan gregu (hosi nasaun Grécia). Liafuan demokrasia, iha parte ka termu rua: “demos”, dehan katak “povu”; no “kratos”, dehan katak “ukun/poder”. Haree ba ninia abut, demokrasia dehan katak ukun/poder povu nian. Tuir Presidente Estados Unidos da América nian Lincoln, definisaun klásiku demokarsía nian mak: “governu ka ukun mai hosi povu, liu hosi povu, ba povu” (Governo ou poder do povo, pelo povo e para o povo”. Iha sosiedade ida, iha autoridade, i autoridade ne’e hela iha povu no povu nia liman. Povu mak iha direitu atu hili ukun ka poder ne’e, no entrega ka fó ba ema ne’ebé sira hili nanis ona atu ukun. Tanba ne’e, iha demokrasia, soberania povu nian importante liu. Povu mak soberanu, laós partidu mak soberanu.

Ita hotu hatene katak povu tomak labele ukun diretamente (se lae, hotu-hotu manda…hafoin iha rungu-ranga), ne’e duni, povu ukun duni, maibé indiretamente, liu hosi reprezentante ne’ebé sira, iha liberdade laran, hili nanis ona. Bele dehan, povu delega, maibé la fó poder no la lakon poder. Atu sistema ida ne’e bele la’o, povu no sira nia reprezentate tenki hala’o beibeik diálogu ho emar ne’ebé hili ona sira…Povu nia reprezentante, ka delegadu sira ne’ebé povu hili, to’o agora, sira ba suku sira atu halo diálogu ho povu ne’ebe hili sira ka lae? Delegadu ka reprezentante povu nian ba suku sira, simu tiha ona keixa, aspirasaun, buat ne’ebé povu presiza, sira diskuti duni? Sira hato’o ba governu? Iha demokrasia, ne’ebé diak, “referendum” mak hanesan povu nia espresaun áas liu. Laós Konstituisan mak halo julgamentu ka tesi lia ba Referendum, maibé Refereundum mak tesi lia ba Konstituisaun. Ukun iha nasaun ida nia laran (existe), laós ba ukun na’in, maibé ba povu ne’ebé hili ukun na’in sira. Iha ne’e demokrasia labele haree de’it interese partidu nian, interese grupu ida nian, maibé, ba povu tomak nia interese, liu liu ba sira ne’ebé kiik, kiak, analfabetu, moris iha foho. Bainhira povu nia reprezentante sira la kumpri ida ne’e, sira nia hahalok hanesan “mercenário”, no sira la merese povu nia konfiansa. Iha eleisaun povu tenki hili ne’ebé fo-aan duni ba povu tomak atu serbi povu nia diak no interese. Reprezentante iha Uma-Fukun ka Parlamento la korresponde karik povu nia aspiransaun, povu iha soberania atu hili fali ema seluk, no partidu seluk.

Artigu nee publika ona iha Diariu Timor-Post:

Bele lee kompletu iha nee:

Timor-Leste Aplika Sistema Demokrasia Militár Labele Halo Polítika Maibé Bele Hatene Polítika

Published by Celso Da Fonseca

I'm just a dreamer who enjoys my freedom. Freethinker, free writer, and free dream.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: